Yıkım Yöntemleri: Elle, Makine, Patlayıcı
· Yazan: Sefa Öcal, Kurucu ortak · OS-CAR Hafriyat
Yönetmelik yıkım yöntemini saymaz, kuralını koyar: bitişikte elle yıkım esası, makinede belgeli operatör, patlayıcıda Y1 belgesi, ek rapor ve 10 gün önce bildirim.
Yönetmelik yıkım yöntemlerini tek tek saymaz: TS 13633 standardındaki tekniklerden yapıya uygun olan seçilir (Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md.11/1). Ama seçilen yönteme göre değişen kuralları koyar: bitişik nizamda mümkün olduğunda elle yıkım esastır, makineyi belgeli operatör kullanır, patlayıcıyla yıkımda yıkım planına ek raporlar girer ve bildirim süresi uzar. Bu yazı her yöntemin kuralını ve yöntem ne olursa olsun değişmeyen sırayı anlatıyor.
Kontrollü yıkım ne demek?
Yönetmelikte "kontrollü yıkım" adında ayrı bir teknik yok. Kelime yönetmelikte seçici yıkım için geçer: tehlikeli atıklar ve yeniden kullanılabilecek malzeme ana yıkımdan önce "kontrollü ve aşamalı olarak" ayrılır (md.15/1). Yani kontrol bir yöntemin adı değil, her yöntemde uyulan sıradır — aşağıda "Yöntem ne olursa olsun sıra aynı" başlığında.
Hangi yöntemde hangi kural geçerli?
| Yöntem | Yönetmelikteki kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Elle yıkım | Bitişik nizamda, komşu binaya zarar vermemek için mümkün olan durumlarda kısmen veya tamamen elle yıkım esastır | md.11/1 |
| Makineyle yıkım | TS 13633'teki özellikleri taşıyan makine kullanılır; makineyi mesleki yeterlilik belgeli operatör kullanır; makine ve operatör yeterliliği yıkım planında yazılır | md.12 |
| Patlayıcıyla yıkım | Fenni mesul her yükseklikte zorunlu; yıkım planına akustik rapor ve patlatma yöntemi raporu eklenir; bildirim en az 10 gün önce | md.5/3, md.6/2, md.7/12 |
Elle yıkım ne zaman esas?
Bitişik nizamda yıkım, bitişik yapının güvenliğini esas alacak şekilde yapılır; komşu binaya zarar vermemek için mümkün olan durumlarda elle yıkım tekniği uygulanır (md.11/1). Kural "kısmen veya tamamen" diye kurulmuştur: binanın tamamının elle yıkılmasını değil, komşuyu etkileyen bölümlerde elle çalışılmasını da kapsar. Komşu binayı koruyan diğer kurallar: bina yıkımında komşu bina nasıl korunur.
Makineyle yıkımda neye bakılır?
Makine ve aparatlar yıkım tekniğinin gerektirdiği, TS 13633'te belirtilen özellikleri taşır; makineyi mesleki yeterlilik belgesi olan operatör kullanır ve hangi makinenin, hangi operatör yeterliliğiyle kullanılacağı yıkım planında yazılır (md.12). Firmaya operatör belgesini sormak bu yüzden yerinde bir sorudur: yıkım firması seçerken belgesi binanıza yetiyor mu.
Patlayıcıyla yıkımda neler değişir?
- Belge grubu. Patlayıcıyla yıkımı yalnız Y1 grubu yetki belgeli müteahhit yapabilir; Y2 ve Y3 patlayıcı kullanamaz (Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması Yönetmeliği md.14/A).
- Fenni mesul. Bina yüksekliğine bakılmaksızın zorunludur (md.5/3).
- Ek raporlar. Yıkım planına akustik rapor ve patlatma yöntemini içeren rapor eklenir; raporu hazırlayan uzman patlatmalı yıkıma refakat eder (md.6/2).
- Patlayıcı belgeleri. Patlayıcının taşınması ve kullanılması için ilgili mevzuata göre alınan belgeler ruhsat başvurusuna eklenir (md.7/3).
- Bildirim ve duyuru. Müteahhit en az 10 gün önce bildirir (md.7/12); belediye 7 gün öncesinden halkı bilgilendirir ve patlatma yerinde yangın ve acil sağlık ekibi bulundurur (md.9/3).
- Koruma. Patlayıcı yerleştirilen katlar, hava şokuna ve parça fırlamasına karşı yırtılmaz örtü malzemesiyle kaplanır (md.9/5).
Tam yıkım ile kısmi yıkım arasındaki fark ne?
Tam yıkım çatıdan başlayıp temelin alt seviyesine kadar yukarıdan aşağıya yapılır; alt kattaki düşey taşıyıcılardan başlanamaz (md.11/2). Kısmi yıkım, yapının yüksekliğini azaltmak ya da bir yapı elemanını kaldırmak gibi amaçlarla yalnız belirli bölümlerde yapılır; bu sürede yapının kalan kısmının stabilitesini koruyacak önlemler alınır (md.11/3).
Yöntem ne olursa olsun sıra aynı
- Asbest ve benzeri tehlikeli malzeme sökülüp uzaklaştırılır (md.5/7). Ayrıntı: yıkımdan önce asbest.
- Seçici yıkım yapılır: kapı, pencere, sıhhi tesisat gereçleri, metal ve ahşap malzeme türüne göre ayrılır (md.15).
- Ana yıkım yukarıdan aşağıya ilerler; katlardaki atık kaydırma olukları ya da başka bir sistemle indirilir, döşemeler atıkla aşırı yüklenmez (md.11/2).
- Çalışmaya ara verilirse yapıda askıda blok bırakılmaz, zemindeki çukurlar kapatılır (md.11/2).
2027'de patlayıcıyla yıkımda ne değişecek?
12 Ağustos 2026'da yayımlanan değişikliğin bu yazıyı ilgilendiren hükümleri 12 Ağustos 2027'de yürürlüğe girecek (değişiklik yönetmeliği md.14). O tarihten sonra patlayıcıyla yapılan yıkımlarda fenni mesule ek olarak patlatmadan sorumlu mühendis ve ateşleyici görevlendirilecek; patlatma mühendisi ile müellif birlikte sahada bulunacak ve patlayıcıyla yapılan her yıkım, yüksek yapılar için getirilen özel kurallara göre yürütülecek. Bina yüksekliği 21,50 metreyi ya da yapı yüksekliği 30,50 metreyi aşan yüksek yapılarda, makineyle ya da patlayıcıyla yıkımdan yapıya uygun olanın seçilmesi esas olacak (yeni md.13/A).
OS-CAR yöntemi nasıl seçiyor?
Binanın taşıyıcı sistemi, kat adedi, bitişiklik durumu ve çevre yapılarla mesafesi yerinde incelenir; yıkım yöntemi bu incelemeye göre seçilir. Müstakil ve etrafı açık bir yapıda makineyle toplu yıkım mümkünken bitişik nizamda komşu duvara yaslanan bölümler yukarıdan aşağıya, kat kat alınır. Yığma yapı ile betonarme yapının davranışı da farklıdır; betonarmede donatı kesme ve parçalama ayrı bir iş kalemidir. Ayrıntı: bina yıkımı.
Kaynaklar
- Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 13.10.2021, sayı 31627
- Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete 12.08.2026, sayı 33338
- Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkında Yönetmelik, md.14/A
Son kontrol: 4 Ekim 2026. Bu yazı yönetmeliği özetler, hukuki görüş değildir.