Kaya Kazısı: Kırıcı mı, Patlatma mı?
· Yazan: Sefa Öcal, Kurucu ortak · OS-CAR Hafriyat
Kırıcı için ayrı izin yok ama saat ve titreşim sınırı var; patlayıcı için valilik izni, ateşleyici belgesi, taşıma ve depolama izinleri gerekiyor. Çıkan kaya kime ait.
Kazıda kaya çıktığında iki yol var: hidrolik kırıcıyla kırmak ya da patlayıcı kullanmak. Kırıcı için resmî metinlerde ayrı bir izin hükmü bulamadık; geçerli olanlar şantiyenin çalışma saati, gürültü ve titreşim sınırlarıdır. Patlayıcı ise ayrı ve ağır bir izin zinciri ister: il valiliğinden satın alma ve kullanma izin belgesi, ateşleyici yeterlik belgesi, taşıma ve depolama izinleri (Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddeler Tüzüğü). Bu yazı iki yöntemin hangi kurallara tabi olduğunu kaynaklarıyla sıralıyor. Hangi yöntemin kullanılacağına zemin raporu, çevredeki yapılar ve izinler birlikte karar verir.
Kırıcıyla kaya kazısı için izin gerekir mi?
Hidrolik kırıcı için ayrı bir izin hükmü resmî metinlerde yok; "kırıcı" ifadesi taradığımız yönetmeliklerde geçmiyor. Kırıcıyla çalışırken şu genel kurallar geçerli:
- Çalışma saati. Yerleşim alanlarında şantiye faaliyeti 10.00–22.00 arasındadır; İstanbul'da bazı ilçelerde 08.00–20.00 (Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği md.13/1 ve Ek-2 Tablo 2): inşaat ve yıkım saat kaça kadar yapılır.
- Titreşim. Şantiyedeki faaliyetlerin çevredeki yapılarda oluşturacağı zemin titreşimi sınır değerleri sağlamalıdır; yerleşim alanında en yakın yapının dışında tepe değer sürekli titreşimde 5 mm/s, kesikli titreşimde 10 mm/s'dir (md.15/4, Ek-2 Tablo 5).
- Darbe gürültüsü. Şantiyede darbe gürültüsü sınırı 100 dB(C)'dir (Ek-2 Tablo 1).
Patlayıcı için hangi izinler gerekir?
| Belge | Kim verir | Kural | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Satın alma ve kullanma izin belgesi | Patlayıcının kullanılacağı il valiliği | 1–3 yıl süreli; başvuruda ihtiyaç raporu, ateşleyici yeterlik belgesi, noter taahhütnamesi ve Tehlikeli Maddeler Zorunlu Sorumluluk Sigortası poliçesi istenir | md.118 |
| Geçici iş için kullanma izni | Valilik | Her defasında en çok 5 kg, toplamda 50 kg | md.119 |
| Ateşleyici yeterlik belgesi | Valilik (sınavla) | 5 yıl süreli; ateşlemede görev alacak kişiler için zorunlu | md.121 |
| Taşıma izin belgesi | Yerel emniyet makamları; olmayan yerde jandarma bölük komutanlığı | Taşıma için zorunlu | md.53 |
| Depolama izin belgesi | Valilik | Depolama için zorunlu | md.82 |
Tüzüğün kullanma hükümleri yerleşim yerine mesafe ya da kentsel alanda patlatma yasağı koymuyor; ama başvurunun uygunluğunu valilik değerlendirir. İstanbul Valiliği'nin inşaatta patlayıcı kullanımına dair genel bir genelgesini bulamadık.
Çevre kuralları patlatmada neyi değiştirir?
Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği, maden ve taş ocakları ile benzeri alanlardaki patlatmalarda hava şoku, taş savrulması ve titreşimin asgari düzeyde tutulacağı bir patlatma paterni uygulanmasını ve alınan tedbirlerin akustik raporda anlatılmasını ister; bu patlatmalarda zemin titreşimi Ek-2 Tablo 3'teki sınırları sağlamalıdır (md.15/1-2). Tablo 2'de patlatma faaliyetleri için izin verilen saat 10.00–20.00'dir. Yönetmelik bu hükümleri "maden ve taş ocakları ile benzeri" alanlar için koyuyor; bir inşaat temel kazısının "benzeri" sayılıp sayılmadığını metin söylemiyor, bu yüzden uygulamada izin veren idareye sormak gerekir. Hava şoku için sayısal bir sınır değeri yönetmelikte yok.
İş güvenliği kuralları ne diyor?
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4'e göre kazı yan yüzleri patlatma yapılıyorsa her patlatmadan sonra kontrol edilir (md.64/b) ve şev açıları belirlenirken kazı alanı yakınında oluşabilecek sarsıntılar göz önüne alınır (md.63/c). Patlayıcıyla çalışılan yer altı kazı işlerinde patlayıcıyı yeterlik belgesine sahip çalışanlardan başkasının alması ve ateşlemesi yasaktır, patlatma alanı çevresinde güvenlik tedbirleri alınmadan patlatma yapılmaz (md.74). Patlayıcı kullanımını gerektiren işler yönetmeliğin Ek-2'sindeki "iş sağlığı ve güvenliği riski içeren çalışmalar" listesindedir.
Patlayıcıyla yıkım ayrı mı?
Evet. Patlayıcıyla yıkımda yıkım planına akustik rapor ve patlatma yöntemini içeren rapor eklenir, fenni mesuliyet yükseklikten bağımsız zorunludur ve bildirim en az 10 gün önce yapılır: yıkım yöntemleri: elle, makine, patlayıcı.
Kazıdan çıkan kaya kime ait, nereye gider?
Yapı ve inşaat alanı kazılarında zorunlu olarak çıkan malzeme hafriyat niteliğindeyse Hafriyat Yönetmeliği kapsamında değerlendirilebilir (Maden Yönetmeliği md.52/5). Yol, tünel, toplu konut gibi inşaat çalışmalarından zorunlu olarak çıkan malzeme, o projede kullanılması ve ticarete konu edilmemesi kaydıyla ruhsat ya da hammadde üretim izni gerekmeden kullanılabilir (md.52/7). Çıkan kaya malzemesinin hafriyat mı maden mi sayılacağını bu maddeler "kaya" demeden düzenliyor; satılacaksa ya da başka yerde kullanılacaksa önceden ilgili idareden öğrenin. Belgeler ve döküm: hafriyat belgeleri: hangisini kim alır.
Kaya çıkma ihtimali nasıl bilinir?
Zemin ve temel etüt raporu kazı destek yapısı için gerekli zemin parametrelerini verir ve kaya kalitesini tanımlar. Kaya ya da sert zemin beklenen kazılarda yöntem ve izin kararı kazıdan önce verilmelidir; kazı başlayıp kaya çıktığında izin süreci işi haftalarca durdurabilir. Kazıdan önce neye bakılacağı: temel kazısında hangi önlemler alınır, iksa projesi ne zaman gerekir.
OS-CAR kayalı zeminde nasıl çalışıyor?
Keşifte kazı derinliği, erişim yolları ve çıkacak yaklaşık hacim sahada ölçülür; kaya riski varsa bu aşamada konuşulur. Keşif ücretsizdir. Ayrıntı: hafriyat.
Kaynaklar
- Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük, md.53, 82, 118, 119, 121
- Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği, Resmî Gazete 30.11.2022, sayı 32029, md.13 ve md.15
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, Ek-4 md.63, 64, 74
- Maden Yönetmeliği, md.52
- Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, md.6/2
Son kontrol: 10 Ekim 2026. Bu yazı mevzuatı özetler, hukuki görüş değildir; patlayıcı kullanımı için ilgili valiliğe başvurulmalıdır.