Kazıda Tarihi Eser Çıkarsa Ne Yapılır?
· Yazan: Sefa Öcal, Kurucu ortak · OS-CAR Hafriyat
Bulunan eser üç gün içinde müze müdürlüğüne, muhtara ya da mülki amire bildirilir; eser devletin malıdır. Bildirimin cezası, sit alanında kazı kuralları ve yıkımda kurul görüşü.
Kazıda tarihi bir eser ya da kalıntı çıkarsa bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara ya da diğer yerlerde mülki idare amirine bildirmek zorundasınız (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu md.4). Yükümlülük kazıyı yapan firmaya değil, kültür varlığını bulana ve arazinin malikine ya da kullanıcısına aittir; bildirmemek, mazeret olmaksızın ve bilerek yapılırsa altı aydan üç yıla kadar hapis cezası gerektirir (md.67). Bulunan eser devletin malıdır, bulanın ya da arazi sahibinin değil (md.5). Bu yazı kazıda ne yapılacağını, İstanbul'da hangi alanlarda ek izin gerektiğini ve kanunun neyi söyleyip neyi söylemediğini sıralıyor.
Eser ya da kalıntı bulunursa ne yapılır?
- Bildirim. Taşınır ya da taşınmaz bir kültür ya da tabiat varlığını bulanlar, arazide böyle bir varlık bulunduğunu bilenler ve yeni haberdar olan malik ve zilyetler en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara ya da diğer yerlerde mülki idare amirlerine haber verir (md.4/1).
- Koruma. İhbarı alan muhtar, mülki amir ve ilgili makamlar varlığın muhafaza ve güvenliği için gerekli tedbirleri alır; muhtar aynı gün durumu mülki amire, mülki amir ve diğer makamlar on gün içinde yazıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı'na ve en yakın müze müdürlüğüne bildirir (md.4/3).
- İşlem. İhbarı alan Bakanlık ve müze müdürü Kanun hükümlerine göre en kısa zamanda gerekli işlemleri yapar (md.4/4).
Kanun metninde tesadüfen bulunan eser için açık bir "çalışmayı durdur" hükmü yok; md.46'daki durdurma yetkisi izinsiz yapılan kazılar içindir. Sahadaki uygulama ise müze müdürlüğünün ve Koruma Bölge Kurulu'nun kararına göre şekilleniyor. Pratikte bulunan yerde çalışmaya devam etmemek ve buluntuyu bozmamak gerekir. Kazı masrafının kimde kalacağını da kanun ve incelediğimiz yönetmelikler yazmıyor.
Bulunan eser kime ait?
Devlete, kamu kurum ve kuruluşlarına ve özel kişilere ait taşınmazlarda varlığı bilinen ya da ileride ortaya çıkacak korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları devlet malı niteliğindedir (md.5). Kanun, bildirimi süresinde yapanlar için ikramiye de öngörüyor (md.64); koşulları ve tutarı Bakanlık belirler.
Bildirimi yapmazsanız ne olur?
| Fiil | Yaptırım | Dayanak |
|---|---|---|
| Bildirim yükümlülüğüne mazeret olmaksızın ve bilerek aykırı hareket | Altı aydan üç yıla kadar hapis | md.67/1 |
| Bildirilmemiş varlığı satmak, satın almak, vermek ya da kabul etmek | İki yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezası | md.67/2 |
| Tescilli yapı ya da sit alanına, izinsiz inşai ve fiziki müdahale yapmak ya da yaptırmak | İki yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezası | md.65 |
| Kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı ya da sondaj yapmak | İki yıldan beş yıla kadar hapis | md.74/1 |
Sit alanı mı? Kazıdan önce neye bakılır?
İstanbul'da Koruma Bölge Kurulları altı tane; Beylikdüzü, Büyükçekmece, Avcılar, Esenyurt, Başakşehir, Arnavutköy, Silivri ve Küçükçekmece İstanbul I Numaralı Kurul'un görev alanında (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü). Arsanın sit alanı ya da koruma alanı içinde olup olmadığı tapuya şerh olarak düşülür ve ilgili kurul kararı Resmî Gazete'de yayımlanır (md.7). Koruma Kurulu ilke kararına göre kazı kuralları sit derecesine bağlı:
- I. derece sit. Bilimsel amaçlı kazılar dışında hiçbir kazı yapılamaz; zorunlu altyapı uygulamaları için müze müdürlüğü ve varsa kazı başkanının görüşüyle konu koruma kurulunda değerlendirilir.
- II. derece sit. I. derecenin kuralları geçerlidir.
- III. derece sit. Belediye ya da valilik inşaat izni vermeden önce müze müdürlüğü uzmanları sondaj kazısı yapar; rapor müze müdürlüğünce koruma kuruluna iletilir ve kurul kararı alındıktan sonra uygulamaya geçilir.
Sit alanlarında koruma kurulu kararlarına aykırı olarak kazı, sondaj, yıkma ve esaslı onarım gibi işler inşai ve fiziki müdahale sayılır ve yapılamaz (md.9). Büyükçekmece'de Celâliye Mahallesi'nde bir tümülüs 1. derece arkeolojik sit olarak tescilli (İstanbul I Numaralı Kurul kararı 02.09.2016/2004); Silivri'de bir tümülüsün sit alanı yapıldığı yerel haberlerde yer alıyor, resmî karar metnini bulamadık. Beylikdüzü için resmî bir arkeolojik sit kaydı bulamadık. Arsanızın durumunu İstanbul I Numaralı Koruma Bölge Kurulu'ndan ve ilgili müze müdürlüğünden öğrenin.
Yıkımda kültür varlığı
Kültür ya da tabiat varlığının etkileşim ve geçiş sahası içindeki bir yapının yıkımında yıkım ruhsatı düzenlenmeden önce ilgili Koruma Bölge Kurulu'ndan uygun görüş alınır (Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md.5/8). 2863 sayılı Kanun kapsamındaki tescilli yapıların yıkımları bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır (md.2/2). Yıkım ruhsatı sürecinin genel hâli: yıkım ruhsatı nasıl alınır.
İnsan kalıntısı çıkarsa?
Kanun taşınır kültür varlıkları arasında insan iskeletlerini sayıyor ve mezarlıkları, nekropolleri taşınmaz kültür varlığı olarak tanımlıyor (md.23 ve md.6). Kemiğin tarihî mi adli mi olduğunu ayıran ve ilk kime haber verileceğini söyleyen tek bir resmî metin bulamadık. Ölümün doğal nedenlerden olmadığı kuşkusu ya da ölünün kimliğinin belirlenememesi hâlinde ise kolluk görevlisi, muhtar ve ilgili kişiler durumu derhâl Cumhuriyet Başsavcılığına bildirmekle yükümlüdür (Ceza Muhakemesi Kanunu md.159). Pratikte jandarma ya da polisi, müze müdürlüğünü ve savcılığı birlikte aramak gerekir.
Yapı ruhsatından önce müze görüşü gerekir mi?
Her yapı ruhsatı için genel bir "müze müdürlüğü uygun görüşü" şartı bulamadık; müze sondajı resmî metinlerde yalnızca III. derece sit için inşaat izninden önce, I. ve II. derece sitte ise altyapı uygulamaları için müze görüşü olarak geçiyor. Parselin koruma alanı içinde kalıp kalmadığını imar durumu ve tapu şerhi gösterir; kuşkunuz varsa kazıdan önce Koruma Bölge Kurulu'na sorun.
Kazı başlamadan neyi öğrenmeli?
Tarihi eser buluntusu işi durdurabilir ve takvimi uzatabilir; bu yüzden arsanın koruma alanı ve imar durumunu kazıdan önce öğrenmek en ucuz önlemdir. OS-CAR'ın keşfi ücretsizdir. Ayrıntı: hafriyat. Kazıdan önce izinler: kazı izni nereden alınır, temel kazısında hangi önlemler alınır.
Kaynaklar
- 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, md.4, 5, 6, 7, 9, 23, 64, 65, 67, 74
- Koruma Yüksek Kurulu ilke kararı 658 (sit dereceleri ve kazı)
- Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, md.2 ve md.5/8
- Koruma Bölge Kurulları görev alanları
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, md.159
Son kontrol: 10 Ekim 2026. Bu yazı kanun ve ilke kararlarını özetler, hukuki görüş değildir; kültür varlığı bulunması durumunda ilgili müze müdürlüğü ve kurulun talimatı esastır.