Toprak Kabarma Katsayısı ve Yoğunluğu
· Yazan: Sefa Öcal, Kurucu ortak · OS-CAR Hafriyat
Kazılan toprak kumda %10–15, toprakta %20–25, kilde %35–43 kabarır. Toprağın ton/m³ ağırlığı, kabarmayla birlikte kullanılan hesap ve teklifteki metreküpün hangi metreküp olduğu.
Kazılan toprak, yerindeyken kapladığından daha fazla hacim kaplar. Bu artışa kabarma, kazılmış hacmin yerindeki hacme oranına kabarma katsayısı denir: kumda yaklaşık 1,10–1,15, toprakta 1,20–1,25, kilde 1,35–1,43. Değerler zeminin cinsine, nemine ve sıkılığına göre değişir. Türkiye'de resmî birim fiyat şartnameleri kabarmaya sayı vermez; kazıyı yerinde ölçülen hacim üzerinden öder. Bu yazı katsayıları, toprağın ton/m³ ağırlığını ve ikisiyle yapılan hesabı kaynaklarıyla veriyor.
Kabarma katsayısı zemine göre kaç?
| Zemin | Eti Maden terimler sözlüğü | ABD Ordusu FM 5-434 |
|---|---|---|
| Kum, çakıl | 1,15 | 1,11 (kabarma %10–15) |
| Toprak | 1,20 | 1,25 (kuru %15–35, ıslak %25) |
| Kil | 1,35–1,40 | 1,43 (kabarma %40) |
| Kaya | Grede 1,8 civarı | Patlatılmış kayada 1,50 |
Kum, toprak ve kilde iki kaynak birbirini tutuyor. Kayada tutmuyor; kırılma biçimine ve parça boyutuna göre değiştiği için kaya kazısında kabarma sahada ölçülür.
Toprağın 1 m³'ü kaç ton gelir?
Resmî şartnameler taşıma bedelini ton üzerinden hesapladığı için kazılan zeminin yerindeki birim hacim ağırlığını verir:
| Zemin | ton/m³ |
|---|---|
| Yumuşak toprak | 1,6 |
| Sert toprak | 1,8 |
| Yumuşak küskülük | 2,0 |
| Sert küskülük | 2,2 |
| Yumuşak kaya | 2,4 |
| Sert kaya | 2,6 |
| Çok sert kaya | 2,8 |
Değerler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı İnşaat Genel Teknik Şartnamesi'nin 1 numaralı cetvelinden; Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2026 birim fiyat tarifleri de aynı değerleri kullanır. Kum, çakıl, mıcır ve kırma taş gibi istif hâlinde ölçülen malzemede şartname 1,6 ton/m³ alır (Cetvel 2).
Kabarma ile yoğunluk birlikte nasıl kullanılır?
Örnek: 10 × 12 metrelik bir alanda 3 metre derinliğinde temel kazısı.
- Yerinde hacim: 10 × 12 × 3 = 360 m³.
- Kamyona yüklenecek hacim: sert toprakta 1,20–1,25 kabarmayla 432–450 m³.
- Ağırlık: 360 m³ × 1,8 ton/m³ = yaklaşık 648 ton. Kabarma hacmi büyütür, ağırlığı değiştirmez.
Kamyon sayısını bu iki rakamdan küçük olanı belirler: kasa hacmi mi önce dolar, yasal ağırlık sınırı mı. Hesabın devamı: hafriyat kamyonu kaç ton, kaç m³ alır.
Teklifte hangi metreküp yazıyor?
Hafriyat tekliflerinde metreküp iki anlama gelebilir: yerinde ölçülen hacim ya da kamyonla taşınan kabarmış hacim. Aradaki fark toprakta %20–25'tir. Resmî şartname taşımayı kazının projedeki ölçüsüne göre hesaplar; Kültür ve Turizm Bakanlığı tarifi de "kazı kabarma miktarları birim fiyata dahil olup" bedelin kazılan yerin hacmi ölçülerek ödendiğini yazar. İki teklifi karşılaştırırken hangi metreküpün kastedildiğini sorun. Maliyetin diğer kalemleri: hafriyat maliyeti neye göre değişir.
OS-CAR hacmi nasıl çıkarıyor?
Sahaya gelip kazı derinliğini, erişim yollarını ve çıkacak yaklaşık hacmi ölçüyoruz; keşif ücretsizdir. Her sefer için tartı fişi düzenlenir, yani taşınan miktar iş sonunda tonla belgelenir. Ayrıntı: hafriyat.
Kaynaklar
- ÇŞB İnşaat Genel Teknik Şartnamesi — Taşıma İşleri, Cetvel 1 ve 2
- Kültür ve Turizm Bakanlığı 2026 Birim Fiyat Analiz ve Tarifleri
- Eti Maden, Maden Terimleri Sözlüğü — "Kabarma katsayısı"
- US Army FM 5-434 Earthmoving Operations, Tablo 1-1 ve 1-2
Son kontrol: 4 Ekim 2026. Değerler ortalamadır; kesin hacim ve ağırlık sahada ölçülür.